بررسی میزان انطباق محتوای کتاب روانشناسی سال سوم متوسطه با نیازهای مادی و معنوی دانش آموزان شهرستان شهرکرد- قسمت ۹

بنابراین بایستی در انتخاب و گزینش محتوای مناسب و تناسب و هماهنگی آن با اهداف مورد نظر، حداکثر دقت به عمل آید. با توجه به آن که یکی از اهداف برنامه درسی، کسب دانش و معلومات است، بنابراین بایستی محتوا، در جهت تحقق این هدف قرار گیرد. علاوه بر این بایستی محتوا، برنامه درسی را در رسیدن به اهداف کامل شناختی و همچنین کسب ارزش ها، مهارت ها، نگرش ها و گرایش های مطلوب هر جامعه، کمک نماید. محتوا، همچنین باید علاوه بر توجه به مجموعه ای از دانش، اطلاعات و مفاهیم، امکان فعالیت های مختلف یادگیری را فراهم سازد. برنامه ریزان درسی که محتوای برنامه درسی، کتب و فعالیت های آموزشی را انتخاب می کنند، به دلیل فاصله سنی و فکری شان با دانش آموزان، اغلب در تهیه و انتخاب محتوای مطلوب و متناسب ناموفق اند. دیویی[۴۸]، خاطر نشان می سازد که تجربه نابالغ یادگیرنده با بزرگسالان تفاوت زیادی دارد؛ به گونه ای که محتوای یکسان را به دو شیوه ی کاملا متفاوت می بینند ( ملکی، ۱۳۸۴ ).
بنابراین محتوایی که صرفا بر اساس نیات و تفکرات برنامه ریزان و مولفان نوشته می شود، منجر به ایجاد یادگیری سطحی و طوطی وار خواهد شد. همچنین انتخاب محتوا بر اساس برداشت برنامه ریزان و تولید کنندگان مواد آموزشی و بدون توجه به تجارب یادگیرندگان باعث می شود که به عنوان مثال دانش آموزان در محیط مدرسه مدت های طولانی، زبان انگلیسی بخوانند ولی بدون یادگیری مکالمه و دستور زبان آن از مدرسه فارغ التحصیل شود ( همان منبع ).
در مورد فرایند تدوین محتوای مناسب، همچنین باید افزود که محتوایی مفید است که باعث فعال ساختن دانش آموز گردد. کانت[۴۹] هم در این باره می گوید: بهترین راه فهمیدن، انجام دادن است. ما چیزی را بهتر می فهمیم و بهتر به یاد می آوریم که به شیوه ای آن را آموخته باشیم ( نقیب زاده، ۱۳۹۰ ).
به بیانی دیگر محتوا باید طوری باشد که یادگیرنده را به عمل و فعالیت تشویق کند. بر این اساس مطالب درسی باید برای دانش آموزان، به شیوه ای معمایی باشند به طوری که یادگیرندگان بتوانند برای حل آن مسئله به جمع آوری منابع، سازمان دادن، مقایسه کردن، ترجمه کردن، تفسیر کردن روی آورند ( شریعتمداری، ۱۳۸۶ ).
۲-۲-۵-۴- معیارهای انتخاب محتوا
محتوای مفید و اثر بخش و مندرج در کتاب های درسی و به طور کلی در دوره های آموزشی محتوایی است که بر مبنای معیارهای مناسب انتخاب شود. صاحب نظران، مولفان و برنامه ریزان درسی، معیارهای گوناگونی را برای انتخاب محتوا در نظر گرفته اند که به بعضی از آن ها اشاره می شود:
شواب[۵۰] برای توصیف ساختار رشته ی درسی سه مفهوم را توضیح می دهد:

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

 

 

    1. شیوه ای که دانش اندوخته شده در رشته های درسی بر آن اساس، سازمان یافته اند.

 

    1. مجموعه مفاهیم اساسی که برای توصیف انواع پدیده ها در چهارچوب یک رشته ی درسی به کار می رود.

 

  1. روش خاص بررسی های علمی، یعنی مجموعه روش ها و قواعد اساسی مختص به یک رشته ی درسی که در چهارچوب آن رشته شواهد لازم را فراهم می کند ( لوی، ۱۳۸۸ ).

 

او معیارهای انتخاب محتوا را علاوه بر ساختار رشته درسی و مفاهیم اساسی این گونه می داند: محتوا باید با مسائل روز ارتباط داشته باشد؛ پایه ای برای آموزش مداوم باشد؛ میراث فرهنگی را منتقل کند و فرصت های مناسب برای یادگیری چندگانه باشد ( همان منبع ).
ملکی ( ۱۳۸۹ ) اعتقاد دارد محتوایی که انتخاب می شود علاوه بر اهمیت، اعتبار، انعطاف پذیری و سودمندی، باید مورد علاقه ی مخاطب بوده، قابلیت یادگیری به وسیله یادگیرنده را داشته باشد.
ارنشتاین و هانکینز[۵۱] ( ۲۰۰۴ ) به هشت معیار برای انتخاب محتوا اشاره می کند: خودکفایی[۵۲]، اهمیت[۵۳]، اعتبار[۵۴] و روایی، علایق فراگیر[۵۵]، سودمندی[۵۶]، قابلیت یادگیری[۵۷]، امکان پذیری[۵۸] و تعادل[۵۹]. آیزنر[۶۰] ( ۲۰۰۲ ) معیارهای انتخاب محتوا را جذاب بودن[۶۱]، امکان پذیر بودن، تناسب داشتن با گروه های اقلیت و جنسیت، اهمیت عقلانی داشتن[۶۲]، تناسب داشتن با جمعیت مورد نظر ( ویژگی های رشد ) و تجربی بودن محتوا با پیشینه علاقه دانش آموزان می داند.
موسی پور ( ۱۳۹۰ ) معیارهای انتخاب محتوا را متناسب با این موارد می داند: هدف های تعیین شده، نیازها و علایق یادگیرنده، نیازها و موضوعات مهم جامعه، پیشرفت های علمی و فناوری، پایه بودن برای یادگیری، کمک به رشد همه جانبه ی فرد و همخوانی با معرفت دینی.
میرزابیگی ( ۱۳۸۷ ) ملاک های انتخاب محتوا را در این زمینه ها معرفی می کند:

 

 

    1. توالی: توالی عبارتند از نظم زمانی که طی آن تجربیات آموزشی ارائه شود.

 

    1. تداوم: تداوم به توصیف استمراری می پردازد که طی آن یک نوع از تجربیات طی دوره ی زمانی خاص پیشنهاد شود.

 

    1. وسعت: وسعت گستردگی برنامه ی درسی است.

 

  1. تعادل: تعادل به توضیح تناسب برنامه ی درسی و تعیین مقادیر متنوع ولی مناسب با تجربه برای یادگیرندگان در مواقع مشخصی از رشد می پردازد.

 

از آن چه گفته شد می توان معیارهای انتخاب محتوا را در یک دسته بندی کلی به سه تناسب محتوا با نیازهای اجتماع، نیاز فراگیر و ساختار دانش تقسیم کرد، که هر یک را می توان توضیح داد.
۲-۲-۵-۵- تناسب محتوا با نیازهای اجتماع
محتواهایی که انتخاب می شوند، باید دارای این ویژگی ها باشند:

 

 

    1. در نظر داشتن پیشرفت های علمی – فنی و بین المللی: محتوایی که انتخاب می شود باید بتواند تحولات علمی، فنی و اجتماعی را در نظر گیرد. بنابراین، محتوای کتاب های درسی نیز باید فراگیران را با بینش ها و مهارت های لازم برای زندگی در دنیای متحول امروزی آماده سازد.
    2.  تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی

 

    1. تناسب با نیازهای حال و آینده جامعه: از آن جا که یکی از وظایف آموزش و پرورش، آماده ساختن فراگیران برای زندگی شخصی و اجتماعی با توجه به وضع حال و آینده است، بنابراین، محتوا باید به گونه ای انتخاب شود که علاوه بر مفید بودن برای زندگی حال، برای آینده نیز موثر باشد ( میرلوحی، ۱۳۸۶ ).

 

    1. تناسب با نیازهای بازار کار: شاید بتوان یکی از معیارهای اساسی انتخاب محتوا را، تناسب با نیازهای بازار کار دانست. از آن جا که این نیازها تحت تاثیر عوامل مختلف در حال تغییرند، بنابراین، محتوایی که انتخاب می شود باید در راستای تخصص ها و مهارت هایی باشد که جامعه و به خصوص بازارکار به آن نیاز دارد.

 

  1. تطابق با ویژگی های فرهنگی جامعه: انتقال میراث فرهنگی به نسل های بعد در هر جامعه یکی از مهم ترین وظایف هر برنامه ی درسی و به تبع آن محتوای برنامه ی درسی است.

 

برنامه ریزان و مولفان کتاب های درسی باید در انتخاب محتوا، تناسب محتوا را با فرهنگ و تمدن، آداب و رسوم، که زیر بنای فرهنگ هر کشور است در نظر گیرند. از ویژگی های هر فرهنگ تغییر و تحول است. برنامه درسی و محتوای آن باید فرض های لازم را برای نقد و ارزشیابی و تحلیل مطالب پیش بینی کند و آن را در برنامه درسی و محتوای آن بگنجاند.

 

 

  1. در نظر داشتن ویژگی های جنسیتی و اقلیت های موجود در جامعه: محتوا باید به گونه ای انتخاب شود که ضمن به رسمیت شناختن اقلیت های جامعه، ویژگی و آداب و رسوم آن ها را به گروه های اکثریت معرفی کند. همچنین در ارائه مثال ها و نمونه ها، تعادل را برقرار نماید. این مسئله پذیرفته شده است که کتاب های درسی نقش مهمی در انتقال فرهنگ جامعه به فراگیران دارد؛ بنابراین، نقش های جنسیتی جنبه ی بسیار مهمی از فرهنگ هستند ( پندی[۶۳]، ۲۰۰۶ ).

 

۲-۲-۵-۶- تناسب محتوا با نیاز فراگیر
محتوای انتخاب شده، علاوه بر این که نیازهای اجتماع را در نظر می گیرد، باید به علایق و رغبت های فراگیران توجه کند؛ برای این منظور رعایت اصولی ضروری است.

 

 

    1. فراهم کردن زمینه یادگیری مادام العمر: یکی از اهداف مهم تحصیل در دانشگاه علاوه بر دانشمندی، عشق به تحقیق، یعنی حقایق تازه یا به تغییری تولید دانش است. این امر مستلزم تکاپوی نظری و علمی و جستجوی دائم، مشاهده و تجربه در عالم واقع و رجوع به منابع علمی گوناگون است. در این میان، کتاب یکی از مهم ترین آن هاست، به طوری که دانشجو روش یادگیری مادام العر را فرا می گیرد ( کاردان، ۱۳۸۲ ).

 

    1. فراهم نمودن فرصت یادگیری چندگانه: بهتر است کتاب های درسی بر انواع فعالیت های یادگیری، اعم از فعالیت های کلاس و خارج از آن ( یادگیری انفرادی ) تاکید داشته باشد. فعالیت های یادگیری که حواس گوناگون را به کار می گیرد، انگیزه و توانایی دانش آموزان و دانشجویان را افزایش می دهد ( آقایی فیشانی، ۱۳۸۶ ).

 

    1. تناسب با میزان علاقه و رغبت فراگیران: یکی از مهم ترین عواملی که باید در کلیه ی فرایندهای آموزش، به خصوص در تدوین محتوای کتاب های درسی مورد نظر باشد، علایق فراگیران است. زیرا اگر دانشجو تمایلی به مطالعه نداشته باشد، هیچ کس نمی تواند او را به یادگیری وادارد ( ستار، ۱۳۸۵ ). خواندن و فهم مطالب به عوامل مختلفی، از جمله توانایی های زبانی و نگرش فراگیر به متن و تشابهات فرهنگی با محتوا بستگی دارد. همچنین اگر خواننده احساس کند که متن مورد علاقه ی او و برای آینده او مفید و معنادار است، یادگیری آن برایش تسهیل می شود ( جرانسون[۶۴]، ۲۰۰۶ ).

 

  1. تناسب محتوا با زندگی واقعی فراگیر: فراگیر علاقه دارد مطالبی که یاد می گیرد آن ها را در زندگی به کار بندد. اگر متوجه شود که مطالب درسی تاثیرات شایسته و مفیدی در زندگی دارد، برای یادگیری مشتاق تر می شود. بنابراین نویسندگان کتاب درسی باید به زندگی واقعی فراگیر توجه کنند، به گونه ای که نیازهای او را مبنای انتخاب محتوا قرار دهند ( گمبل و گمبل[۶۵]، ۱۹۸۳ ).

 

۲-۲-۵-۷- تناسب محتوا با ساختار دانش
محتوا علاوه بر نیازهای فردی و اجتماعی، باید با ساختار دانش تناسب داشته باشد؛ بدین منظور لازم است محتوای انتخاب شده این ویژگی ها را داشته باشد:

 

 

    1. تاکید بر مفاهیم اصلی دانش: بنا به عقیده ی شواب یکی از ملاک های انتخاب محتوا، ساختار رشته ی درسی استاین ویژگی سه جزء دارد: ۱) مجموعه مفاهیم اساسی برای توصیف انواع پدیده ها در چهارچوب یک ماده درسی، ۲) شیوه ی سازماندهی دانش اندوخته شده در رشته های درسی و ۳) روش خاص بررسی های علمی رشته که در یک کتاب درسی باید در نظر گرفته شود ( لوی، ۱۳۸۸ ).

 

    1. متنوع بودن مطالب: مطالبی که برای یک کتاب درسی انتخاب می شود، باید متنوع باشد. یعنی برای شرح یک موضوع از جنبه های گوناگون به آن توجه شود. تنوع در شرح مطالب علاوه بر این که باعث یادگیری معنادار در دانشجویان می شود، انگیزه ی یادگیری در آنان را بیشتر می کند.

 

    1. به روز بودن مطالب ارائه شده: امروزه مشخص شده، زمان لازم برای آن که نیمی از یافته های علمی یک حوزه ی معرفتی دستخوش تغییر گردد، تقریبا هر شش سال یک بار نصف اطلاعات هر رشته از رده خارج می گردد که پس از انقضای شش سال ماده درسی از اعتبار ساقط می گردد؛ بنابراین، مسئولان برنامه ی درسی موظف اند مواد درسی را به طور اساسی بازبینی کنند و تغییرات لازم را در آن به وجود آورند. البته باید توجه داشت که اصول پایه ی علوم همواره ثابت است و آن چه تغییر می کند روش هاست. با رعایت اصل فوق محتوا از روزآمدی لازم برخوردار می شود ( قورچیان، ۱۳۷۴ ).

 

    1. اهمیت داشتن مطالب: محتوایی که انتخاب می شود، باید علاوه بر تحقق اهداف آموزشی باعث رشد توانایی ها و مهارت های فراگیران در جنبه های شناختی و عاطفی شود.

 

  1. روا بودن و اعتبار مطلب: انفجار اطلاعات در عصر حاضر باعث شده است که محتوا به سرعت صحت و اعتبار خود را از دست بدهد. باید مفاهیمی را برگزید که از نظر علمی صحیح و معتبرند؛ سپس به طور مرتب اعتبار محتوا مورد بررسی قرار بگیرد ( ملکی، ۱۳۸۹).

 

بنابراین می توان نتیجه گرفت که برای انتخاب محتوای کتاب های درسی باید به هر سه منبع: نیاز جامعه، نیاز فراگیر و ساختار دانش توجه کرد. بدیهی است محتوا علاوه بر این که، به نیازهای اجتماع و ساختار دانش می پردازد به علایق و رغبت های فراگیر اعتبار می باشد؛ زیرا به کارگیری یک منبع و حذف منبع دیگر زیان هایی ایجاد می کند. برای مثال، محتوایی که فقط بر پایه نیازها و علایق فراگیر مبتنی باشد، شکافی عظیم در دانش مورد لزوم جهان امروز ایجاد خواهد کرد. محتوایی که برای در نظر گرفتن نیازهای زمان حال جامعه طراحی شده است موجب تقویت وضعیت موجود فراگیران می شود و فرصت های ایجاد دانش جدید و خلق اندیشه های نو را متوقف می سازد ( سیلور و دیگران، ۱۳۸۰ ).
۲-۳- مبانی تجربی پژوهش
۲-۳-۱- تحقیقات داخلی
در تحقیقی که با عنوان ارزشیابی محتوای کتاب مطالعات اجتماعی سال اول نظام جدید آموزش متوسطه از دیدگاه دبیران و دانش آموزان صورت گرفت. نتایج نشان داد که:

 

 

    • تناسب محتوای کتاب مذکور با علائق و نیازهای فردی و اجتماعی دانش آموزان و با اهداف آموزش اجتماعی، در حد متوسط و بالاتر بوده است.

 

    • تناسب محتوا با توانایی های ذهنی دانش آموزان و از نظر رعایت سازماندهی و ارتباط با فصول دیگر در حد متوسط بوده است.

 

  • محتوای کتاب در آشنایی دانش آموزان با حقوق و وظایف اجتماعی و شرکت در امور مدنی در حد متوسط و بالاتر موفق بوده است ( نارمنجی، ۱۳۸۰ ).

 

در تحقیقی که تحت عنوان بررسی و ارزشیابی محتوای کتاب روانشناسی سال سوم متوسطه نظری بر اساس اصول انتخاب و سازماندهی محتوا از دیدگاه دبیران و دانش آموزان انجام شد. نتایج نشان داد که:

 

 

    • محتوای کتاب مذکور از دیدگاه معلمان و دانش آموزان بر اساس اصل علاقه، اعتبار، سودمندی، و قابلیت یادگیری تهیه و انتخاب شده است.

 

  • محتوای کتب مذکور از دیدگاه معلمان و دانش آموزان بر اساس اصل وحدت، توالی، استمرار، وسعت، تعادل سازماندهی شده است ( اسدیان، ۱۳۸۶ ).

 

نجاری ( ۱۳۷۹ ) نشان داد که بین نظرات دبیران و دانش آموزان در خصوص تناسب محتوای کتاب های زیست شناسی نظام جدید آموزش متوسطه با نیازهای جامعه، پیشرفت های علمی و فن آوری، توانایی و استعدادهای یادگیرنده، تجربیات دانش آموزان، انسجام و تعادل محتوا رابطه ی معناداری وجود ندارد. بنابراین ملاحظه می شود که نتایج و مطالعات انجام شده در زمینه ی اصول و معیارهای محتوا، تا حدودی با یکدیگر هم خوانی دارند.

Add a Comment

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *